“หมอครับ คุณแม่ปวดเข่ามาหลายเดือนแล้ว พอหมอกระดูกแนะนำให้แกลดน้ำหนักและบริหารกล้ามเนื้อขา แกก็ท้อเลยครับ แกบอกว่า ‘แค่เดินหน้าปากซอยยังเจ็บ จะให้ไปออกกำลังกายได้ยังไง’ พอผมชวนไปเดินในสระน้ำ แกก็ไม่อยากไป ตกลงการออกกำลังกายในน้ำมันมีประโยชน์กับข้อเข่าจริงๆ ใช่ไหมครับ จะได้มีเหตุผลไปอธิบายให้คุณแม่ฟัง” เรื่องนี้เป็น “ความย้อนแย้ง” ที่สร้างความลำบากใจให้ผู้ป่วยโรคข้อเข่าเสื่อมและครอบครัวที่ดูแลมากเลยครับ ทางการแพทย์เราทราบดีว่า การควบคุมน้ำหนักและการสร้างความแข็งแรงให้กล้ามเนื้อ

“หมอครับ พอเกษียณแล้วผมก็มีเวลาว่างเยอะขึ้น เลยอยากหาเวลาออกกำลังกาย เพื่อนบางคนก็ชวนไปเดินแกว่งแขน บางคนก็บอกให้ไปวิ่งจ๊อกกิ้งเบาๆ จะได้ฟิตๆ ส่วนลูกสาวก็ซื้อจักรยานมาให้ปั่นออกกำลังกาย ตกลงวัยอย่างผมควรเลือกแบบไหนดีครับ ถึงจะได้ประโยชน์กับหัวใจเต็มที่ แล้วข้อเข่าไม่พังไปซะก่อน?” คำถามนี้เป็นเรื่องที่หมอได้ยินบ่อยมากจากคนไข้วัยเกษียณที่กำลังมีไฟอยากลุกขึ้นมาดูแลสุขภาพตัวเองครับ ซึ่งเป็นความตั้งใจที่ยอดเยี่ยมมากๆ เมื่อพูดถึงการออกกำลังกายกลุ่ม “แอโรบิก (Aerobic)” ที่เน้นการสูบ

“หมอครับ ผมอยากพาคุณพ่อวัย 72 ปี ไปฟิตเนสด้วยกัน แกจะได้มีกล้ามเนื้อและเดินได้คล่องขึ้น แต่คุณพ่อบอกว่าอายุขนาดนี้แล้ว แค่รดน้ำต้นไม้กับเดินแกว่งแขนหน้าบ้านก็พอ ไปยกเหล็กเดี๋ยวข้อเข่าจะพังเอา ผมควรจัดตารางออกกำลังกายให้แกยังไงดีครับ ถึงจะพอดีกับวัยและไม่ทำให้แกเจ็บตัว?” ความหวังดีของลูกหลานที่อยากให้ผู้สูงอายุที่บ้านแข็งแรง เป็นเรื่องที่น่าชื่นชมมากครับ แต่ในขณะเดียวกัน ความกังวลของคุณพ่อเรื่องอาการบาดเจ็บก็เป็นประเด็นที่เราต้องให้ความสำคัญเช่นกัน หลายครั้งที่เรามักเข้าใจว่า.

“หมอครับ ผมไปซื้อรองเท้าวิ่งคู่ใหม่มาให้คุณพ่ออายุ 70 ปี กะว่าจะชวนแกไปวิ่งจ๊อกกิ้งตอนเช้าด้วยกัน จะได้ยืดเส้นยืดสาย แต่แกลองไปได้แค่วันเดียวก็บ่นปวดเข่า ปวดหลัง แล้วก็ไม่ยอมไปอีกเลย ตกลงคนอายุขนาดนี้ควรออกกำลังกายไหม หรือควรให้อยู่บ้านพักผ่อนเฉยๆ ดีครับ?” เรื่องนี้เป็นความตั้งใจดีของลูกหลานที่หมอมักจะได้ยินบ่อยๆ ในคลินิกครับ เราทุกคนทราบดีว่าการออกกำลังกายมีประโยชน์ต่อร่างกาย แต่สำหรับผู้สูงอายุที่มีการเปลี่ยนแปลงของสภาพร่างกายและอาจมีโรคประจำตัว การให้ท่านลุกขึ้นมาสวมรองเท้

“หมอครับ ช่วงนี้คุณแม่บ่นว่าหนาวๆ ร้อนๆ ท้องอืดบ่อย ทานข้าวไม่ค่อยลง ป้าข้างบ้านเลยแนะนำให้ต้มน้ำขิงเข้มๆ ดื่มทุกวัน ปรากฏว่าพอดื่มไปได้ไม่กี่วัน คุณแม่กลับบ่นว่าเจ็บคอและมีอาการคล้ายร้อนใน ตกลงเครื่องดื่มสมุนไพรนี่เหมาะกับผู้สูงอายุทุกคนไหมครับ?” คำถามนี้เป็นเรื่องที่หมอได้ยินบ่อยมากครับเวลาที่มีคนไข้สูงอายุมาตรวจที่คลินิก ศาสตร์การแพทย์แผนไทยและสมุนไพรเป็นภูมิปัญญาที่อยู่คู่คนไทยมานาน และหลายครอบครัวก็นิยมต้มน้ำสมุนไพรดื่มเพื่อบำรุงร่างกาย แต่สิ่งหนึ่งที่เรามักลืมไปคือ...

“หมอครับ ผมเห็นคุณพ่ออายุ 70 ปีแล้วน้ำหนักแกลดลงมาจนรูปร่างเพรียว ไม่มีพุงเลยครับ พอคำนวณค่า BMI แกอยู่ที่ 19 เอง หมอว่าสุขภาพแกกำลังดูดีตามเกณฑ์มาตรฐานเลยใช่ไหมครับ?” รอยยิ้มของลูกหลานที่พาคุณพ่อคุณแม่มาตรวจสุขภาพและเห็นว่าท่านผอมลง มักจะมาพร้อมกับความเชื่อที่เราคุ้นเคยกันดีว่า “ความอ้วนเป็นบ่อเกิดของโรค” ครับ ซึ่งความเชื่อนี้เป็นเรื่องที่ประยุกต์ใช้ได้ดีกับวัยทำงานทั่วไป แต่พอหมอหันไปมองคุณพ่อที่นั่งอยู่ข้างๆ กลับพบว่าท่านมีลักษณะอ่อนเพลีย ลุกเดินช้า และกล้ามเนื้อบริเวณแขนข

“หมอครับ คุณแม่ที่บ้านทานข้าวแต่ละมื้อน้อยมากเลยครับ พอตกบ่ายก็บ่นหิว แล้วก็ให้หลานไปซื้อขนมเปียกปูน กล้วยแขก หรือไม่ก็เบเกอรี่หวานๆ มาให้ทานคู่กับกาแฟ พอผมเบรกก็งอน บอกว่ากินข้าวนิดเดียวเอง ขอขนมหน่อยไม่ได้หรือไง หมอพอจะมีวิธีเลือกขนมหรืออาหารว่างที่คนแก่ทานได้แบบอร่อย ชื่นใจ แต่ไม่ทำให้น้ำตาลพุ่งบ้างไหมครับ?” เรื่องเล่าจากห้องตรวจเรื่องนี้ น่าจะเป็นสถานการณ์ที่คุ้นเคยสำหรับหลายๆ ครอบครัวเลยใช่ไหมครับ พออายุมากขึ้น การรับรสชาติอาหารมักจะเปลี่ยนไป ปัญหาฟันทำให้เคี้ยวของแข็งลำ

“หมอครับ ช่วงนี้คุณแม่ทานข้าวน้อยลงมาก บ่นว่าฟันไม่ดี เคี้ยวเนื้อสัตว์ไม่ไหว สุดท้ายก็จบที่กินข้าวต้มเปล่าๆ กับผักกาดดอง หรือไม่ก็หมูหยอง หมอพอจะมีเมนูอะไรที่ทำง่ายๆ แต่ได้สารอาหารครบ แนะนำคนไม่มีเวลาทำกับข้าวแบบผมบ้างไหมครับ?” เรื่องเล่าจากห้องตรวจเรื่องนี้ น่าจะโดนใจลูกหลานหลายคนที่กำลังรับบทบาทดูแลคุณพ่อคุณแม่วัยเก๋านะครับ พอท่านอายุมากขึ้น การกินอาหารที่เคยเป็นเรื่องกล้วยๆ กลับกลายเป็นเรื่องยาก ทั้งปัญหาฟัน ปัญหาการกลืน หรือแม้แต่การรับรสที่เปลี่ยนไป ทำให้ผู้สูงอายุหลายท่

“หมอคะ ช่วงนี้อากาศร้อนมาก หนูรู้สึกปวดหัวตึ้บๆ เพลียๆ ทั้งวัน คิดว่าตัวเองเป็นความดันต่ำ แต่พอสังเกตดีๆ วันๆ นึงหนูดื่มน้ำเปล่าน้อยมาก เน้นแต่ชานมกับกาแฟเย็น อาการแบบนี้เกี่ยวกับเรื่องน้ำไหมคะ?” คำถามนี้เป็นเรื่องที่หมอได้ยินแทบทุกวันในคลินิกเลยครับ โดยเฉพาะในช่วงที่อากาศร้อนจัด หรือในกลุ่มคนวัยทำงานที่นั่งหน้าจอคอมพิวเตอร์จนลืมเวลา หลายคนมักจะรอให้รู้สึก “คอแห้ง” หรือ “หิวน้ำ” ก่อนถึงจะหยิบแก้วน้ำขึ้นมาดื่ม แต่รู้ไหมครับว่า ความรู้สึกกระหายน้ำนั้น เป็นสัญญาณเตือนที่ค่อนข้าง

“หมอครับ พออายุเยอะขึ้น ดื่มนมทีไรก็ท้องอืด ท้องเสียตลอดเลย จะเลิกดื่มก็กลัวกระดูกพรุน พอจะมีนมอย่างอื่น หรืออาหารอะไรกินแทนได้บ้างไหมครับ?” คำถามนี้เป็นเรื่องคลาสสิกที่หมอมักจะได้ยินจากคนไข้วัยเก๋าที่มาตรวจที่คลินิกครับ ความเชื่อที่ว่า “อยากกระดูกแข็งแรงต้องดื่มนม” เป็นสิ่งที่เราคุ้นเคยและถูกสอนกันมาตั้งแต่เด็ก แต่พออายุมากขึ้น ร่างกายของหลายคนกลับไม่เป็นมิตรกับนมวัวเหมือนเคย ทำให้เกิดความกังวลว่าจะได้รับแคลเซียมไม่เพียงพอ วันนี้หมอเลยอยากจะมาเล่าให้ฟังแบบสบายๆ ครับว่า...